Izvorni kod stranice Vazduhoplovna medicina

'''Vazduhoplovna''' ili '''zrakoplovna medicina''' je grana [[Preventivna medicina|preventivne medicine]] i [[Medicina rada|medicine rada]] i značajna komponenta vazduhoplovne bezbednosti i kosmičkih istraživanja.

Vazduhoplovna medicina proučava, uticaj letenja [[Vazduhoplovstvo|vazduhoplova]] i sredine u kojoj se ono obavlja na organizam [[pilot]]a, [[kosmonaut|astronauta]] pratećeg vazduhoplovnog osoblja, [[padobranstvo|padobranaca]], putnika u vazdušnom transportu, i u praksi primenjuje specifične metode preventivno medicinske zaštite u sprečavanju negativnog uticaja letenja i boravka u [[svemir]]u na [[život]] i [[zdravlje]] [[čovek]]a i nastanak vanrednih događaja i [[katastrofa]], koje karakteriše veliki gubitak ljudskih života, materijalnih dobara i [[ekologija|poremećaj ekoloških sistema]].

I pored postojanja mnogih problema, i visoko rizičnih situacija, sa kojima se svakodnevno, u svom okruženju, susreću pripadnici avijacije i astronauti za vreme boravka u [[Zemljina atmosfera|zemljinoj atmosferi]] i [[svemir]]u, [[ljekar|lekari]] vazduhoplovne medicine su samo deo mnogih visoko obučenih pojedinca koji rade na minimiziranju mnogih nuspojava u vazduhoplovstvu i svemirskim istraživanjima, tako da čovek može i dalje da ima nadmoć u vazdušnom prostoru.<ref name="Dehart">{{cite book
 | last = DeHart
 | first = Roy L
 | authorlink = 
 | coauthors = Davis, Jeffrey R
 | title = Fundamentals Of Aerospace Medicine: Translating Research Into Clinical Applications
 | year = 2002
 | publisher = Lippincott Williams And Wilkins
 | isbn = 978-0-7817-2898-0
 | pages = pp. 720
 }}</ref>
 
== Zahtevi i zadaci ==

[[Zemljina atmosfera|Atmosfera zemlje]] i [[kosmos]], u kojima se obavlja letenje jako je negostoljubiva sredina za [[čovek]]a i može ispoljiti negativan uticaj na njegov [[organizam]], bez obzira na vrstu i tip [[vazduhoplova]].

Letenje se u zemljinoj atmosferi obavlja na visinama, u proseku od 9.100–18.300 m, pri sniženom [[atmosferski pritisak|barometarskom pritisku]]. [[Temperatura]] na tim visinama pada za 2°S na svakih 300 m [[apsolutna visina|nadmorske visine]],<ref>{{Cite web
| url         = http://users.telenet.be/lode.stevens/cma/Hypoxie2.htm
| title       = Aerospace Medicine, Hypoxie (Hipoksija)
| accessdate  = 15. mart 2010
| author      = Webmaster Lode Stevens,
| language    = be
}}</ref> (tako da na visini od 10.700 m, ona iznosi –57°S ).
U toku uspona na visinu ili spuštanja na zemlju, [[vazduhoplov]]i (a posebno [[svemirske letelice]]) kreću se velikom [[brzina|brzinom]] što dovodi do velikog „g“ ([[gravitacija|gravitacionog]]), opterećenja na [[organizam]], ali i do ekstremnog zagrevanja kabinskog prostora zbog [[Otpor vazduha|otpora]] [[vazduh]]a pri kretanju kroz gušće slojeve atmosfere.
Složeni [[meteoroligija|meteorološki uslovi]], smena [[dan]]a i [[noć]]i, [[džetleg|džet lag]] ([[Biološki časovnik|cirkadijalna disritmija]]),<ref>{{Cite web
 |url         = http://www.gi.alaska.edu/ScienceForum/ASF12/1261.html
 |title       = Uticaj letenja na istok na džet leg
 |accessdate  = 15. mart 2010
 |author      = Miers Laboratories, Wellington, New Zealand
 |language    = en
 |archivedate = 2009-07-24
 |archiveurl  = https://web.archive.org/web/20090724002221/http://www.gi.alaska.edu/ScienceForum/ASF12/1261.html
 |deadurl     = yes
}}</ref> borbeni letovi (u vojnom vazduhoplovstvu), vanredni događaji u toku letenja (izazvani ljudkim i tehničkim greškama) izuzetno su jaki biološki i psihološki [[Stres (medicina)|stresogeni]] uticaji po organizam [[pilot]]a.
[[Disanje]] [[kiseonik]]a na povišenom pritisku, [[buka]], [[Vibracija|vibracije]], [[kosmičko zračenje]], katapultiranje (prinudno napuštanje [[vazduhoplov]]a) [[izbacivo sedište|izbacivim sedištem]], nakon čega sledi [[padobran|skok padobranom]] samo su neki od problema koje rešava vazduholovna medicina.<ref name="Dehart"/>

Iz ovih i mnogih drugih zahteva, nastala je vazduhoplovna medicina kao potreba savremenog razvoja vazduhoplostva i astronautike sa težišnim zadacima;

'''Da odgovori''', na brojne biološke, psihološke i fizičke stresove kojima su u svojoj radnoj sredini (unutar i iznad atmosfere zemlje ) izloženi [[pilot]]i, [[padobranstvo|padobranci]], [[kosmonaut|astronauti]] i drugo osoblje profesionalno vezano za letenje i opsluživanjem letenja.<ref name="Štajnberger">{{cite book
 | last = Štajnberger
 | first = I
 | authorlink = 
 | coauthors = 
 | title = Čovek u automatizovanom sistemu
 | year = 1980
 | publisher = Nolit, Beograd
 | id = 
 | pages = 
 }}</ref>, Jasno je, da na sva ova pitanja vazduhoplovna medicina može da odgovori samo primenom metodologije naučnog rada, koji mora da ima svoje mesto u sveukupnim fundamentalnim i aplikativnim istraživanjima u [[Vazduhoplovstvo#Institucije vazduhoplovstva|vazduhoplovstvu]].<ref>{{cite book
 | last = Milorad
 | first = Dimić
 | authorlink = 
 | coauthors = Debijađi R.i sar
 | title = Uticaj broja padobranskih skokova na kardiovaskularni, simpatoadrenalni sistem i na stepen anksioznosti u padobranaca na obuci
 | year = 1985
 | publisher = Zbornik radova 6.simpozijuma vazduhoplovne medicine, Batajnica
 | id = 
 | pages = 111-153
 }}</ref>

'''Da spreči''' pojavu nepovoljnih fizioloških i psiholoških promena, u organizmu osoba, profesionalno uključenih u proces letenja, ali i brojnih putnika u toku komercijalnih letova vazduhoplovima.<ref>{{cite book
 | last = Berić
 | first = Marica
 | authorlink = 
 | coauthors = 
 | title = Sposobnost i karakteristike ličnosti pilota sa i bez udesa
 | year = 1986
 | publisher = Magistarski rad 
 | id = 
 | pages = 
 }}</ref> Vazduhoplovna medicina to može postići samo pravilnim prikupljanjem informacija, preko kojih se ostvaruje njena ključna uloga u blagovremenom otkrivanju polimorfnih simptoma koji se odražavaju na fizičko, intelektualno i psihičko stanje pilota.

'''Da pomogne''', konstruktorima letjelica, svemirskih „brodova „ i druge vazduhoplovne opreme, u konstruisanju, ovih skupocenih mašina, zaštitnih sredstava i drugih elemenata zaštite u vazduhoplovstvu i astronautici.<ref>{{cite book
 | last = Đorđević
 | first = Zoran
 | authorlink = 
 | coauthors = 
 | title = Mikrotalsno zračenje i zaštita
 | year = 1978
 | publisher = Nolit, Beograd
 | id = 
 | pages = 
 }}</ref> Na prekomerna fiziološka opterećenja, koja se mogu javiti u organizmu pilota, uvođenjem u svakodnevnu upotrebu savremenih tehničkih rešenja brojnih konstruktora vazduhoplova i vazduhoplovne opreme, pravovremeno treba da ukaže vazduhoplovna medicina i na taj način zaštiti zdravlje i živote pilota.

'''Da reši probleme''', kao što su održavanje života astronauta u svemiru, štetnih uticaja letenja na zdravlje pilota i ostalog letačkog osoblja i probleme pružanja medicinske podrške brojnim zdravim i bolesnim putnicima avio-kompanija.<ref>{{cite book
 | last = Del Vecchio
 | first = Robert
 | authorlink = 
 | coauthors = 
 | title = Physiological Aspects of Flight, 
 | year = 1977
 | publisher = Duwling College Press, Oakdale, New York 11769
 | id = 
 | pages = 
 }}</ref> Obaveza vazduhoplovne medicine zajedno sa [[ergonomija|ergonomijom]], je da u kabini [[avion|vazduhoplova]] stvori što povoljnije uslove za život i rad pilota, imajući u vidu da je pilot „zarobljen“ u sopstvenoj letačkoj opremi i pritešnjen uz izbacivo sedište, i pomalo podseća na fetus smešten u ljusci jajeta. Zato su dobri uslovi u kabini vazduhoplova preduslov za efikasnost pilota u izvršenju zadataka.<ref name="Debijađi">{{cite book
 | last = Debijađi
 | first = Rudi
 | authorlink = 
 | coauthors = 
 | title = Osnovni problemi savremene vazduhoplovne medicine, 
 | year = 1989
 | publisher = VII simpozijuma vazduhoplovne medicine, Zbornik radova, Batajnica,
 | id = 
 | pages = 157-167
 }}</ref>

'''Da normativno (medicinskim propisima) reguliše''', vazduhoplovno-kosmičku preventivno medicinsku zaštitu u [[kosmonaut|astronautici]], profesionalnom (civilnom i vojnom) i komercijalnom [[vazduhoplovstvo|vazduhoplovstvu]] i normativno reguliše, rad medicinskog osoblja u vazduhoplovstvu, kako u oblasti selekcije ljudstva (izrada kriterijuma), tako i u oblasti medicinskog obezbeđenja letenja i svemirskih istraživanja.<ref>{{Cite web
| url         = http://www.tc.gc.ca/civilaviation/regserv/affairs/cars/part4/standards/t42402.htm
| title       = Standard 424 - PHYSICAL AND MENTAL REQUIREMENT /Standard 424-Fizičke i mentalne sposobnosti pilota/
| accessdate  = 15. mart 2010
| author      = Canadian Aviation Regulations 2009-2
| language    = en
}}</ref>

'''Da vrši selekciju (izbor) ljudstva''', neposredno angažovanog (piloti, kosmonauti itd) ili posredno uključenog (kabinsko osoblje vazduhoplova, avio-mehaničari, kontrolori letenja [[radar]]ista itd), u proces letenja. Primenom selekcije, vazduhoplovna medicina treba pre svega da utvrdi individualne psihofiziološke sposobnosti, ili kapacitete, svakog kandidata koji se uključuje u proces letenja, za mešoviti (manuelni i mentalni) [[mehanički rad|rad]] u uslovima izlaganja visini ([[hipoksija|hipoksiji]]), ekstremnoj [[brzina|brzini]] i [[ubrzanje|ubrzanju]] specifičnom [[umor|zamoru]] i drugim naprezanjima, koja su povezana sa letenjem i boravkom u atmosferi i [[kosmos]]u. Posebnim metodama selekcije (kao što su npr. [[hiposični test]] u [[barokomora|barokomori]], [[test tolerancije na ubrzanje]] u [[pilotska centrifuga|centrifugi]], specifični [[psihološki testovi]] itd) [[ljekar|lekari]] vazduhoplovne medicine, treba da otkriju funkcijsku insuficijenciju i eventualne organske mane, koje se pod uobičajenim ekofiziološkim uslovima ne isponjavaju, ali se mogu javiti u toku letenja i ozbiljno ugroziti radne i životne funkcije [[pilot]]a i [[kosmonaut|astronauta]] i izazvati [[udes vazduhoplova|udes]] (katastrofu).<ref>{{cite book
 | last = Milorad
 | first = Janjušević
 | authorlink = 
 | coauthors = i sar.
 | title = Reevaluacija hipoksičnog testa, 
 | year = 1989
 | publisher = Zbornik radova 7.simpozijuma vazduhoplovne medicine, Batajnica
 | id = 
 | pages = 281-288
 }}</ref>

'''Da školuje''' [[ljekar|lekare]] i [[psihologija|psihologe]] u oblasti vazduhoplovene i kosmičke medicine (kursevi, specijalizacija, poslediplomske studije). Za uspešan rad vazduhoplovne medicine potrebni su adekvatni kadrovi. Samo visoko stručno obučeni kadrovi mogu da odgovore složenom zadatku vazduhoplovne medicine da bude dragocena i nezaobilazna karika u pripremi pilota za njihovo kvalitetno i dugotrajno izvršavanje letačkih zadataka.<ref name="Debijađi"/>

{|{{prettytable}}
| colspan="13" style="text-align:center;"|<div class="NavHead" style="background:skyBlue; text-align:center; font-size:100%;">'''ZADACI I DELATNOSTI VAZDUHOPLOVNE MEDICINE
|- style="text-align:center;" 
||'''Zadaci'''
||'''Delatnosti '''
|-
|align="left"|

=== Naučno-istraživački rad ===

|align="left"|
* U oblasti aviofiziologije (izučava negativnih uticaja sredine u kojoj se obavlja letenje na fiziološke sisteme [[pilot]]a i [[kosmonaut|astronauta]])
* U oblasti medicinskog ispitivanja [[vazduhoplov]]a i vazduhoplovne opreme.
* U oblasti vazduhoplovnomedicinske preventivne zaštite (zaštitne opreme, režima rada i odmora, letačkog zamora, [[fizička kondiicija|fizičke kondicije]], [[gojaznost]]i, preživljavanja nakon udesa itd.)
* U oblasti epidemiološkog istraživanja, bolesti, [[udes vazduhoplova|udesa]] i katastrofa, i drugih stanja uzrokovanih letenjem.
* Vazduhoplovnomedicinska ekspertiza vanrednih događaja, [[udes]]a i [[katastrofa]] u toku letenja.<ref>{{cite book
 | last = Beaty
 | first = David
 | authorlink = 
 | coauthors = 
 | title = Naked Pilot: The Human Factor in Aircraft Accidents, 
 | url = https://archive.org/details/nakedpilothumanf0000beat
 | year = 1995
 | publisher = The Crowood Press Ltd
 | isbn = 1 85310482 5
 | pages = en
 }}</ref>  
* U oblasti [[hiperbarična medicina|hiperbarične medicine]]
* U oblasti [[vazduhoplovna psihologija|vazduhoplovne psihologije]]
* U oblasti [[mikrotalsno zračenje|mikrotalasnog]] i [[kosmičko zračenje|kosmičnog zračenja]]
* U oblasti [[zaštita životne sredine|zaštite životne sredine]] ([[buka]], [[Vibracija|vibracije]], aero-zagađenja, trovanja)
|-
|align="left"|

=== Selekcija i zdravstveni nadzor ===

|align="left"|
* [[Selekcija]] (izbor) ljudstva (vojnih i civilnih pilota, [[kosmonaut|astronauta]], [[padobranstvo|padobranaca]], kontrolora letenja, ostalog letačkog osoblja, za školovanje i specijalne dužnosti)
* Periodični (redovni i vanredni) zdravstveni pregledi vojnih i civilnih pilota, astronauta, padobranaca, kontrolora letenja, ostalog letačkog osoblja.
* Vanredni zdravstveni pregledi vojnih i civilnih pilota nakon vanrednih događaja i udesa vazduhoplova.
* Selekcija i zdravstveni pregledi ljudstva na radarskim sistemima (izloženog dejstvu mikrotalasnog zračenja).
|-
|align="left"|

=== Fiziološka trenaža i edukacija iz vazduhoplovne medicine ===
 
[[Datoteka:RU270484.star city centriguge2.jpg|centar|180px]]
|align="left"|
* Fiziološka trenaža letača i astronauta primenom specifične vazduhoplovnomedicinske opreme (uređaja);
:* [[Barokomora|Barokomore]] (za određivanje vremena čiste svesti, simulaciju ekspolozivane dekompresije, proveru i podešavanje zaštitne opreme)
:* Pilotske centrifuge 
:* Laboratorije za demonstraciju prostorne dezorijentacije
:* Izbacivog sedišta (katapulta)
:* Aviona laboratoriji za simulaciju bestežinskog stanja.
* Obuka iz vazduhoplovne medicine (teorijska i praktična),
:* Za pilote, astronaute, padobrance i ostalo letačko i neletačko osoblje uključeno u proces letenja.
* Edukacija lekara i ostalog medicinskog osoblja iz vazduhoplovne medicine;
:* Kursevi, seminiari, praktična nastava.
:* [[Spacijalizacija]] i poslediplomske studije iz vazduhoplovne medicine za [[ljekar|lekare]] i vazduhoplovne psihologe.
|-
|align="left"|

=== Medicinsko zbrinjavanje ===
[[Datoteka:Barokomora Nis hyperbaric center.JPG|centar|180px]]
|align="left"|
* [[Terapija|Lečenje]] i [[rehabilitacija]] povređenih i obolelih pripadnika [[vazduhoplovstvo|vazduhoplovstva]].
* [[Terapija|Lečenje]] [[bolesnik]]a u [[barokomora|hipo i hiperbaričnim komorama]].
* Medicinska podrška putnicima avio-kompanija (konsultativni pregledi)
* Sprečavanje prenosa [[karantinske bolesti|karantinskih bolesti]] vazdušnim putem
* Medicinsko obezbeđenje letenja, [[padobranstvo|padobranskih skokova]] i drugih aktivnosti vezanih za letenje i padobranske skokove.
* Medicinska kontrola [[ishrana|ishrane]] i psihofizičke kondicije pilota i [[padobranstvo|padobranaca]].
|-
|align="left"|

=== Vazdušni transport p/o ===
[[Datoteka:Medevac mission, Balad Air Base, Iraq.jpg|centar|180px]]
|align="left"|
* Oranizacija [[transport]]a povređenih i obolelih (p/o) i opremanje [[vazduhoplov]]a medicinskom opremom.
* Pružanje pomoći medicinskom osoblju (raznih specijalnosti) i p/o u toku vazdušnog transporta povređenih i obolelih.
|}

=== Uloga vazduhoplovnih lekara ===
Vazduhoplovna medicina, koja svojim mnogobrojnim aktivnostima, treba da očuva [[zdravlje]], [[bezbednost]] i psihofizičku sposobnost lica uključenih u brojne aktivnosti vezane za boravak u zemljinoj atmosferi i [[svemir]]u, zahteva i visokostručan medicinski kadar. Zato se [[ljekar|lekari]] vazduhoplovne medicina mogu naći širom [[zemlja|sveta]] u [[vojska|vojsci]], komercijalnim avio-kompanijama, vladinim agencijama, privatnim i nezavisnim agencijama i klinikama za medicinsku selekciju i izdavanje sertifikata (dozvola) [[pilot]]ima i drugom vazduhoplovnom osoblju, ili u brojnim institutima, laboratorijama i akademskim (školskim) ustanovama.<ref>{{Cite web
 |url          = http://www.asma.org/aboutasma/careers.php#AerospaceMedecine
 |title        = Careers in Aerospace Medicine /Karijera u vazduhoplovnokosmičkoj medicini/
 |accessdate   = 15. mart 2010
 |author       = Aerospace Medical Association (AsMA)
 |language     = en
 |archive-date = 2012-06-16
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20120616185926/http://www.asma.org/aboutasma/careers.php#AerospaceMedecine
 |dead-url     = yes
}}</ref>

Operativna uloga lekara vazduhoplovne medicine, može biti prilično različita, što najčešće zavisi od ustanove i oblasti u kojoj obavljaju delatnost; 
* U [[vojska|vojsci]], (u aktivnoj službi i rezervnom sastavu), njihov rad se odvija u rasponu od medicinskog obezbeđenja letenja i drugih aktivnosti u letačkim [[eskadrila]]ma, lečenju letačkog osoblja i njihovih porodica, do obavljanja ostalih specifičnih delatnosti u vojnomedicinskim ustanovama, institutima i vazduhoplovnim komandama; 
* U civilnom vazduhoplovstvu, vazduhoplovni lekari obično rade u avio-kompanijama na poslovima, medicinskog obezbeđenja letenja na [[aerodrom]]u, poslovima zdravstvenog nadzora nad pilotima i ostalim osobljem u avio-kompanijama, ali i u brojnim vladinim i privatnim agencijama za bezbednost letenja na izradi normativnih akata, kontroli vazdušnog saobraćaja, ispitivanju udesa i izdavanju zdravstvenih sertifikata (dozvola) .
* U agencijama za [[Svemirska trka|svemirska istraživanja]] vazduhoplovni lekari pružaju svu potrebnu medicinsku pomoć [[kosmonaut|astronautima]] kako na [[zemlja|zemlji]], u toku njihove selekcije i priprema za boravak u [[svemir]]u, tako i nakon njihovog povratka iz [[svemir]]a (zbog mogućih tegoba izazvanih [[nulta gravitacija|nultom (mikro) gravitacijom]], [[kosmička radijacija|kosmičkom radijacijom]] itd).
* U visokoškolskim ustanovama, letačkim akademijama i brojnim naučnoistraživačkim ustanovama, vazduhoplovni lekari rade kao nastavnici iz vazduhoplovne i kosmičke medicine, za medicinsko osoblje i letače i astronaute ili kao istraživači (naučnici) u projektima medicinskih istraživanja.

== Vazduhoplovna medicina u svetu ==
[[Datoteka:Hot-air-balloon-basket-legacy.jpg|mini|190p|Prva medicinska istraživanja započeta su iz balona|desno]]
[[Datoteka:Croce-Spinelli.png|mini|190p| [[Žozef Kros-Spineli]] prva žrtva [[Hipoksija|hipoksije]] u [[Vazduhoplovstvo|vazduhoplovstvu]].|desno]]
Čovek je od svog postanka, kroz mnogo vekova umnog i kreativnog razvoja posmatrao i proučava prirodu i nebesko prostranstvo iznad njegovog životnog okruženja, nakon čega se u njemu javila sve veća želja da napravi uređaj kojim bi mogao da ovlada beskrajnim vazdušnim prostorom sve do udaljenih planeta i zvezda. Čovek prvo proučava letenja, ptica i insekata, a zatim bacanjem predmeta kroz [[vazduh]], i zakonomernosti fizike, da bi na kraju svojim prvim pokušajima letenja odgovorio na sopstvene izazove za boravak u atmosferi i [[kosmos]]u.

Postoje stare legende o ljudskom letu, kao što je legenda o [[Ikar]]u, a kasnije, nešto realnije tvrdnje o letovima ljudi na kratkim rastojanjima, kao što su letovi s [[krilo|krilima]] ({{Jez-en|Abbas Ibn Firnas}}) - (810–887), ({{Jez-es|Eilmer of Malmesbury}}) - ([[810]] - [[887]]), 
<ref>{{Cite web
 |url          = http://www.eilmer.co.uk/eilmer-biog.htm
 |title        = Biografija - Eilmer of Malmesbury
 |accessdate   = 15. oktobar 2009
 |author       = Eilmer of Malmesbury
 |language     = en
 |archive-date = 2009-11-01
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20091101062715/http://www.eilmer.co.uk/eilmer-biog.htm
}}</ref> (u [[11. vek]]u ) i sa naduvanom pasarolom ({{Jez-pt|Bartolomeu Lourenço de Gusmão}}) ([[1685]] - [[1724]]).<ref>AMEIDA, L. Ferrand de, "Gusmão, Bartolomeu Lourenço de", in SERRÃO, Joel, Dicionário de História de Portugal, Porto, Figueirinhas, 1981, vol. III, pp. 184–185 {{pt}}</ref>

Pravi razvoj [[vazduhoplovstvo|vazduhoplovstva]] a sa njim i vazduhoplovna medicina nastaje u ranom [[18. vek]]u sa prvim [[fiziologija|fiziološkim studijama]] [[ljekar|lekara]] balonista. Tokom [[1784]]. godinu dana nakon prvog leta [[Balon (vazduhoplov)|balonom]], od strane francuskog [[fizičar]]a [[Žan-Fransoa Pilatr de Rozje]]a ({{Jez-fr|Jean-François Pilâtre de Rozier}}), i bostonskog [[fizičar]]a, dr Džona Džefriza ({{Jez-en|John Jeffri}}), sačinjena je prva studija visinskog [[zemljina atmosfera|sastava atmosfere]] uz pomoć balona.

Dr Francisko Bover na Medicinskom fakultetu u [[Barselona|Barceloni]] [[1800]]. objavljuje svoja istraživanja na temu „Upotreba balona u medicini“. Njegovim istraživanjima pridružuju se Robertson opisom fizioloških problema kod vazduhoplovaca, a [[1850]]. Baral i Bikio koji opisuju efekte hladnoće za vreme uspona balonom.

Tokom [[1804]]. J. D. Zaharov, je uz pomoć balona, istraživao ne samo fizičke i fiziološke već i psihološke probleme u toku letenja, a M. A. Rikačev, pored fizičkih istraživanja, koje je vršio u toku leta, proučavao je i funkcije [[oko|vida]] i [[uvo|sluha]], i jedan je od prvih istraživača koji je [[1882]]. dao prvi opis ličnih osobina neophodnih za vazduhoplovca.

Prvu sveobuhvatnu studiju uticaja letenja na [[zdravlje]], sproveo je francuski lekar [[Pol Ber]], koji je objavio svoja istraživanja o uticaju promene sastava i [[atmosferski pritisak|pritisak vazduha]], sa porastom visine na ljude, [[1878]]. pod naslovom „Barometarski pritisak“ ({{Jez-fr|La pression barometrique}}).<ref>{{cite book
 | last = Dejours
 | first = P
 | authorlink = 
 | coauthors = Dejours, S
 | title = The effects of barometric pressure according to Paul Bert: the question today
 | edition =
 | year = 1992
 | publisher = International Journal of Sports Medicine 13
 | location =
 | language = en
 | id =
 | pages = Suppl 1:S1-5
 }}</ref>

Između [[1870]]. i [[1878]]. Ber je sproveo 670 pojedinačnih istraživanja i uspeo je da dokaže odnos [[vazduh]]a, [[gas]]ova, [[pritisak|pritiska]] [[vodena para|vodene pare]], [[krv]]i i probleme pri letenju, što je u suštini osnova vazduhoplovne medicine.

{{izdvojeni citat|[[Pol Ber|Ber]] je [[1874]]. odlučio da utvrdi korelaciju između svojih laboratorijskih rezultata i rezultata dobijenih u stvarnom letu pa je angažovao dva iskusna letača: [[Teodor Sivel|Teodora Sivela]] ( Théodore Sivel  ([[1834]]-[[1875]])) i  [[Žozef Kros-Spinelije|Žozefa Krosa-Spinelija]]  (Joseph Eustache Crocé-Spinelli  ([[1845]]-[[1875]]). U novo konstruisanoj barokomori podvrgavao ih je pritisku od 304 mmHg, što odgovara visini od oko 7.000 m, pri čemu ih je naučio da, za sprečavanje [[Hipoksija|hipoksije]], koriste čist[[kiseonik]] i mešavinu kiseonika sa drugim [[gas]]ovima.  Dana [[15. april]]a [[1875]]. njih su dvojica, zajedno sa Gastonom Tisandjerijeom  (Gaston Tissandierie), leteli novim balon „Zenit“ pri čemu su poneli samo tri 150 litarske vreće 75% [[kiseonik]]a.[[Pol Ber|Ber]] ih je pokušao [[pismo]]m upozoriti da to nije dovoljno, no pismo je stiglo prekasno i od posledica [[hipoksija|hipoksije]], preživeo je samo Tisandjerije. Tako su Teodor Sivel i Žozef Kros-Spineli postali prve žrtve visinskog leta. Žrtve [[hipoksija|hipoksije]] u pravom smislu reči...<ref>{{Cite web
 |url          = http://www.zrakoplovstvo.net/medicina/med1.html
 |title        = Zrakoplovna medicina
 |accessdate   = 15. oktobar 2009
 |author       = Dr Vladimir Pletikapić
 |language     = hr
 |archive-date = 2012-01-20
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20120120103011/http://www.zrakoplovstvo.net/medicina/med1.html
 |dead-url     = yes
}}</ref>}}
Bečki [[fiziolog]] Herman fon Šreter, [[1894]]. dizajnirao je [[kiseonička maska|kiseoničku masku]] sa kojom [[meteorolog]] Artur Berson postavlja rekord i dostiže visinu od 9.150 metara leteći u balonu, i time omogućio dalji razvoj zaštitne letačke opreme i konstruisanje vazduhoplova za letova na velikim visinama u uslovima snižene koncentracije [[kiseonik]]a.

Od poletanja prvog [[avion]]a [[17. decembar]]a [[1903]]. do današnjih dana došlo je do burnog razvoja vazduhoplovne tehnike i tehnologije, koji je pratio i ubrzan razvoj vazduhoplovne medicine. Prva medicinska istraživanja u vazduhoplovstvu počinju [[1907]]., samo 4 godine od prvog leta aviona.<ref name="Diane">{{cite book
 | last =Diane L.
 | first = Damos
 | authorlink =
 | coauthors =
 | title = Foundations of Military Pilot Selection Systems: World War I
| year = 2007
 | publisher = U.S. Army Research Institute for the Behavioral Sciences and Social Sciences
 | location = Arlington, Virginia 
 | id = Technical Report 1210
 | pages = 19
 }}</ref>

Nemci su [[1910]]. prvi objavili posebne medicinske propise vezane za izbor pilota, a prvi propisi za vojne pilote, koje su oni morali da poštuju u izvršenju letačkih aktivnosti, donele su i SAD [[1912]]. zatim [[Engleska]] [[1916]]. i [[Francuska]] [[1917]]. Prema dr Armstrongu, ovi standardi bili su ignorisani u prvim godinama [[Prvi svetski rat|Prvog svetskog rata]], što je imalo katastrofalne posledice. Nemci zato naknadno revidiraju svoje standarde, objavljuju i u praksi primenjuju novu verziju medicinskih propisa za pilote od [[1915]].<ref name="Diane"/>

Vojska [[Sjedinjene Američke Države|SAD]], vrlo brzo shvata, da pažljivo izvršen medicinski izbor kandidata za pilote, smanjuje troškove obuke i povećava bezbednost letenja i zato revidira način vršenja medicinskih pregleda i maja [[1917]]. u praksu uvodi izmenjenu verziju pravilnika „Obrazac 609“. Lekarski pregled po ovom „obrascu“ je sveobuhvatan i on se ne menja sve do kraja [[Drugi svetski rat|Drugog svetskog rata]]. Značajan doprinos na tom području dao je lekar Teodor Lister ({{Jez-en|Theodor Lyster}}), američki pionir vazduhoplovne medicine, koji je i otvorio prvu istraživačku laboratoriju u oblasti vazduhoplovne medicine [[1918]]. u [[Njujork]]u. Sledeće godine otvorena je i prva škola za vazduhoplovnu medicinu.<ref name="Diane"/>

Sledi novi razvoj događaja;<ref>{{Cite web
 |url          = http://www.semae.es/?page_id=39
 |title        = Historia Medicina Aeroespacial
 |accessdate   = 20. mart 2010
 |author       = Sociedad Española de Medicina Aeroespacial
 |language     = es
 |archive-date = 2009-12-25
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20091225151044/http://www.semae.es/?page_id=39
}}</ref>
* [[1917]]. u [[Francuska|Francuskoj]] se formira prva Organizacija za selekciju i fiziološka istraživanja u francuskom vazduhoplovstvu, 
* [[1919]]. u [[Rim]]u se održava Prva međunarodna konferencija za vazduhoplovnu medicinu.
* [[1921]]. u SAD osnovana je prva Vazduhoplovnomedicinska škola.
* [[1926]]. Bauer objavljuje svoju knjigu o „Vazduhoplovna medicina“.
* [[1939]]. Armstrong (američki sanitetski generala) objavio je prvo izdanje knjige „Principi i praksa vazduhoplovne medicine“, koji i do današnjih dana predstavlja značajan udžbenik za izučavanje vazduhoplovne medicine u celom [[zemlja|svetu]].<ref>{{cite book
 | last = Armstrong, H. G.
 | first = 
 | authorlink = 
 | coauthors = 
 | title = Principles and Practice of Aviation Medicine (Second ed.).
 | year = 1943
 | publisher = The Williams & Wilkins Company
 | location = Baltimore,
 | id = 
 | pages = 
 }}</ref>

* [[1939]]. Frank V. R. profesor za medicinska istraživanja Univerziteta u [[Toronto|Torontu]], prvi dizajnira [[anti-G odelo]].
* [[1929]]. u [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] osnovano je prvo [[Udruženje lekara vazduhoplovne medicine]], ({{jez-en|Aerospace Medical Association (AsMA)}}) ,<ref>{{Cite web
| url         = http://www.asma.org/index.php
| title         = Aerospace Medical Association (AsMA)
| accessdate         = 15. oktobar 2009
| author         = 
| language         = en
| archivedate         = 2008-05-09
| archiveurl         = https://web.archive.org/web/20080509132222/http://www.asma.org/index.php
| deadurl         = yes
}}</ref> pod rukovodstvom Luisa H. Bauera.
* [[1934]]. u [[Sjedinjene Američke Države|SAD]], [[Savez Sovjetskih Socijalističkih Republika|SSSR]], [[Engleska|Engleskoj]], [[Nemačka|Nemačkoj]] i mnogim drugim zemljama, počinju prva proučavanja uticaja visokih naprezanja u toku letenja na organizam pilota. Istraživanja koja su trebala da stvore optimalne uslove u odnosu [[čovek]] - [[avion]] - [[sredina]] i obezbede povoljno jedinstvo između [[pilot]]a i aviona, i dovedu do daljeg tehničkog napretka, izrade i razvoja prvog hermetičkog (visinskog) odela, nešto kasnije i prvog [[antigravitaciono odelo|anti-G odela]] i druge zaštitne opreme. Konstrukcija ove opreme koja traje do danas, a trajaće i nadalje, omogućila je dalji razvoj [[avion|mlaznih aviona]], a kasnije i [[raketa|vazduhoplova na raketni pogon]] i neprestano zahtevala i dalje zahteva, razvoj vazduhoplovne i kosmičke medicine.
* [[1960]]. počinju prva medicinska istraživanja u oblasti kosmičke medicine. Nakon te godine iz okrilja vazduhoplovne medicine, izdvaja se i nastaje posebna subspecijalistička grana kosmička medicina. Zato je u pojedinim zemljama sveta sve više u upotrebi naziv '''vazduhoplovna i kosmička medicina'''.

== Vazduhoplovna medicine na prostoru Jugoslavije i Srbije ==
[[Datoteka:Kuća Mavre Bindera.JPG|mini|200p|Zgrada u ulici Dr. Petra Marković 4 u [[Zemun]]u u kojoj je [[1945]]. osnovan [[Vazduhoplovnomedicinski institut|VMI]] |desno]]
[[Datoteka:Bazduh1.jpg|mini|200p|desno|Od [[1985]]. [[Vazduhoplovnomedicinski institut|VMI]] primenjuje i uređaja za demonstraciju prostorne dezorijentacije]]
 
Istorija vazduhoplovne medicine na prostoru Srbije datira od [[1911]]., kada je izvršena prva selekcija letača za vazduhoplovstvo [[Kraljevina Srbija|Kraljevine Srbije]]. Koliko je to bilo napredno govori podatak da su [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] prvu selekciju sprovele tek [[1917]]. i da je tada [[Srbija]] bili treća zemlja u [[zemlja|svetu]] koja se bavila selekcijom letača, kao i podatak da je prvi vazdušni transport ranjenika u jednom [[rat]]u, obavljen [[1915]]. u [[Prvi svetski rat|Prvom svetskom ratu]] za vreme povlačenja srpske vojske preko [[Albanija|Albanije]]) na relaciji [[Skoplje]] - [[Prizren]].<ref>{{cite book
 | last = Dimić
 | first = Milorad
 | authorlink = 
 | coauthors = Milenković Sreten
 | title = 125 Godina vojne bolnice u Nišu
 | year = 2004
 | publisher = Vojna bolnica
 | location = Niš
 | isbn = 86-84819-01-2
 | pages = 116
 }}</ref>
Od tada pa do [[Drugi svetski rat|Drugog svetskog rata]], [[ljekar|lekari]] vazduhoplovne medicine su bili u sastavu Sanitetskog odeljenja Komande vazduhoplovstva Kraljevine Jugoslavije. U tom periodu, jugoslovenska vazduhoplovna medicina (naročito vazduhoplovna fiziologija) bila je jedna od vodećih u [[zemlja|svetu]] a njeni lekari su se školovali u vodećim zemljama u ovoj oblasti medicine, [[Francuska|Francuskoj]] i [[nemačka|Nemačkoj]]. U to vreme [[Kraljevina Jugoslavija]] je bila među retkim zemljama koja je imala udžbenik iz vazduhoplovne medicine, na [[Srpski jezik|srpskom jeziku]], koji je napisao lekar i pilot dr Mihajlo Kostić [[1941]].

Dr Petrović i dr Nikolić bili su prvi rodonačelnici savremene vazduhoplovne medicine u Kraljevini Jugoslaviji, ali je [[Drugi svetski rat]] i odlazak u zarobljeništvo prekinuo njihov rad ali i dalji razvoj ove grane medicine. Nakon rata, iz nepoznatih razloga, oni se nisu priključili daljem radu u ovoj grani medicine.<ref name="Rudnjanin">{{cite book
 | last = Rudnjanin
 | first = Slobodan 
 | authorlink = 
 | coauthors =Debijađi R.
 | title = Vazduhoplovna medicina u Jugoslaviji posle drugog svetkog rata
 | year = 2003
 | publisher = Vojnosanitetski pregled
 | location = Beograd
 | id = [[UDC 6 13.693(497. 1)(091)]]
 | pages = 60(4) (501-503)
 }}</ref>
Od novembra [[1944]]. do marta [[1945]]. formira se [[Ratno vazduhoplovstvo i protivvazdušna odbrana SFRJ|Jugoslovensko ratno vazduhoplovstvo]] (JRV) sa dve divizije koje su u svom sastavu imale po tri puka. Njihovo formiranje prati i razvoj sanitetske službe JRV, koje se u početku razvija po uzoru na sovjetsko vazduhoplovstvo, imajući u vidu značajan doprinos [[SSSR]] u početnom periodu njegovog nastanka.
Pri komandi Ratnog vazduhoplovstva s proleća [[1945]]. formira se prva sanitetska služba JRV koja između ostalog ima i zadatak da obavlja izbor kandidata za letačku obuku ali i da vrši zdravstveni nadzor nad obučenim letačima i daje mišljenje o njihovoj zdravstvenoj sposobnosti za letenje.

Novembra meseca [[1945]]. sa radom počinje i prva komisija za letače (LLK koja kasnije prerasta u VLKL), sa pravom samostalnog odlučivanja i donošenja odluka o zdravstvenoj sposobnosti letača za obavljanje letačke profesije. U svom sastavu ova komisija je imala lekare sledećih specijalnosti; hirurga, internistu, neuropsihijatra, otorinolaringologa, oftalmologa i psihometristu. Prvi predsednik komisije bio je pukovnik dr Viktor Đakov, a komisija je radila u Zemunu u Komandi vazduhoplovstva.

Za potrebe letačkih jedinica na [[aerodrom]]ima JRV formiraju se prve letačke ambulante, čiji je osnovni zadatak bio obezbeđenje letenja i lečenje obolelih letača i ostalog osoblja na aerodromu, pa su one za tu namenu u svom sastavu imale i stacionar sa po 30 ležaja. Osoblje ovih ambulanti bilo je nedovoljno obučeno iz oblasti vazduhoplovne medicine, te se njihov rad uglavnom svodio na dežurstvo u vreme letenja i pružanje [[prva pomoć|prve pomoći]] u slučaju udesa vazduhoplova. Tek [[1949]]. u [[Vazduhoplovnomedicinski institut|Vazduhoplovnomedicinskom institutu]] u [[Zemun]]u (VMI) organizuju se prvi kursevi za obuku lekara iz oblasti vazduhoplovne medicine i [[psihologija|psihologije]], a trupne jedinice JRV popunjavuju školovanim lekarima i medicinskim tehničarima.

Svoj puni zamah razvoja na prostoru [[FNRJugoslavija|FNRJugoslavije]], vazduhoplovna medicina započinje formiranjem [[Vazduhoplovnomedicinski institut|Vazduhoplovnomedicinskog instituta]] (VMI) [[11. novembar|11. novembra]] [[1945]].

[[Vazduhoplovnomedicinski institut]] (VMI), je u početku bio mala specijalizovana bolnica, namenjena obolelim i povređenim letačima, smeštena u [[Zemun]]u u ulici Sonje Marinković br. 4, koja [[1946]]. počinje sa selekcijom letača.

Godine [[1947]]. institut dobija i oblik naučne ustanove jer započinje sa istraživanjima iz oblasti vazduhoplovne medicine.
Do [[1955]]. vazduhoplovni lekari su se usavršavali u [[Evropa|evropskim zemljama]] i [[Sjedinjene Američke Države|Sjedinjenim američkim državama]], a nešto kasnije i u [[Savez Sovjetskih Socijalističkih Republika|Sovjetskom Savezu]]. Te godine počinje i primena savremene fiziološke trenaže za letače, na osnovu iskustava stečenih u [[Sjedinjene Američke Države|SAD]] i [[Savez Sovjetskih Socijalističkih Republika|SSSR]].

U [[1949]]. [[Vazduhoplovnomedicinski institut]] formira prvu laboratoriju za aviofiziologiju radi ispitivanja uticaja visine i laboratoriju za aviohigijenu koja se bavi problematikom [[ishrana|ishrane]] letača, zaštitne letačke opreme i štetnim faktorima letenja. Tokom [[1954]]. institut započinje sa prvom obukom pilota iz vazduhoplovne medicine i psihologije i fiziološkom trenažom koja se sastojala iz teoretske nastave i praktičnog dela koji je sprovođen u [[barokomora|barokomori]], na izbacivom sedištu, a kasnije i na [[pilotska centrifuga|pilotskoj centrifugi]] i uređaju za demonstraciju [[Iluzije u toku letenja|ilizija u toku leta]].

Sledi nabavka za ono vreme savremene opreme;<ref name="Rudnjanin"/>
* [[1964]]. opreme za merenje [[radar|radarskog zračenja]],
* [[1967]]. uređaja za registrovanje centralne i periferne reografije i [[Elektroencefalografija|EEG]]
* [[1971]]. uređaja za kontinuirano registrovanje [[EKG]] ([[Holter EKG]]) u toku letenja i padobranskih skokova,
* [[1975]]. laboratorije za anlizu ljudskog glasa i govora,
* [[1978]]. dvokrake centrifuge, koja je bila delo naših konstruktora i naše avio-industrije.
* [[1985]]. uređaja za demonstraciju prostorne dezorijentacije,
* [[1987]]. [[Barokomora|hiperbarične komore]]

Od [[1964]]. [[Vazduhoplovnomedicinski institut]] i njeni lekari, pored praćenja zdravstvenog stanja letača preuzimaju i kontrolu i praćenje zdravstvenog stanja ljudstva izloženog [[radar]]skom [[toplotno zračenje|zračenju]].

U znak priznanja dostignutom razvoju vazduhoplovne medicine u Jugoslaviji i njenim lekarima, Svetska organizacija za vazduhoplovnu i kosmičku medicinu jedan od Svetski kongres vazduhoplovne i kosmičke medicine održava u [[Sava centar|Sava centru]] [[1986]]. i okuplja u [[Beograd]]u preko 500 eminentnih stručnjaka [[zemlja|sveta]] u ovoj oblasti.

Godine [[1988]]. [[Vazduhoplovnomedicinski institut]] se seli u Batajnicu u novi objekat u okviru Vojne bolnice „Batajnica“. Smeštajem, opremom i stručnim mogućnostima u to vreme vazduhoplovna medicina u Jugoslaviji dobija još veći zamah i ubraja se među najrazvijenije zemlje sveta u ovoj oblasti.

Posle oštećenja izazvanih bombardovanjem 1999. i značajnog smanjenja vazduhoplovstva, deo VMI (Uprava, VLKL i Klinički deo) preseljen je na VMA a Odeljenje za vazduhoplovnu fiziologiju sa opremom nastavlja rad na lokaciji u Batajnici. [[15. jul]]a [[1999]]. godine [[Vazduhoplovnomedicinski institut]] menja naziv u Institut za vazduhoplovnu medicinu (IVM) i ulazi u formacijski u sastav Zavoda za preventivnu medicinu, odnosno [[Vojnomedicinska akademija|Vojnomedicinsku akademiju]].

=== Povijest zrakoplovne medicine na prostoru Hrvatske ===
Nakon raspada bivše Jugoslavije i formiranja vlastitih oružanih snaga odlukom ministra obrane Republike Hrvatske [[27. travnja]] [[1992.]] utemeljena je prva ustanova u Hrvatskoj iz oblasti zrakoplovne medicine, '''Zavod za zrakoplovnu medicinu'''.

Tijekom godina Zavod je preoblikovan u '''Institut zrakoplovne medicine''', sa zadatkom obavljanja specijalističkih zdravstvenih pregleda civilnih i vojnih pilota, padobranaca, pomoćnog zrakoplovnog osoblja i kontrolora leta. U Institutu zrakoplovne medicine provode se i sistematski pregledi i ocjene radne sposobnosti djelatnih vojnih osoba te sistematski pregledi za školovanje i prijam u DVO.<ref>[http://www.hrvatski-vojnik.hr/hrvatski-vojnik/0862006/martinovic.asp Razvoj IZM-a OSRH] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090314050556/http://www.hrvatski-vojnik.hr/hrvatski-vojnik/0862006/martinovic.asp |date=2009-03-14 }} Preuzeto; jul 2009.</ref>

Krajem 2007. i početkom 2008. tadašnje Zapovjedništvo za logistiku (ZzL) izvršilo je pripreme za prelazak u Zapovjedništvo za potporu i preuzelo dio logističkih i sanitetskih postrojbi iz HKoV-a i HRZ-a i PZO-a, koje su pružale zdravstvenu zaštitu pripadnicima OS-a, kao što je između ostalih i '''Institut zrakoplovne medicine'''.

=== Školovanje vazduhoplovnomedicinskog kadra u Jugoslaviji i Srbiji ===

Prvi lekari koji su se bavili vazduhoplovnom medicinom u Jugoslaviji i Srbiji, školovani su u inostranstvu, a prvo usavršavanje u zemlji bilo je u [[Srpska akademija nauka i umetnosti|SANU]]. Krajem četrdesetih godina prošlog veka, počinje i školovanje vazduhoplovnih lekara u Jugoslaviji. Prvo u obliku kurseva (sedmodnevnih, mesečnih a zatim i višemesečnih u trajanju od 3-6 meseci), većim delom, po engleskom modelu, a zatim po američkom i ruskom. Ovakav način školovanja primenjivao se uglavnom za mlade lekare, a u inostranstvu su se i danje školovali lekari koji su sticali vazduhoplovnomedicinkso obrazovanje magisterijumima i doktorskim disertacijama. Iz ove grupe kadrova nastaju i prvi profesori vazduhoplovne medicine u [[Vazduhoplovnomedicinski institut|Vazduhoplovno medicinskom institutu]] i [[Vojnomedicinska akademija|Vojnomedicinskoj akademiji]].<ref name="Rudnjanin"/>

Ovakav način školovanja trajao je sve do [[1981]]. kada je u Jugoslaviji uvedena specijalizacija iz vazduhoplovne medicine na [[Vojnomedicinska akademija|Vojnomedicinskoj akademiji]]. Prva generacija vazduhoplovnih lekara, (uglavnom iskusnih lekara iz vazduhoplovnih jedinica RV i PVO i JAT-a) specijalizaciju iz vazduhoplovne medicine započela je [[1981]]. na [[Vojnomedicinska akademija|Vojnomedicinskoj akademiji]] u [[Beograd]]u i [[Vazduhoplovnomedicinski institut|Vazduhoplovno medicinskom institutu]] u [[Zemun]]u, odmah nakon usvajanja nastavnog plana i programa od strane Naučnog veća Vojnomedicinske akademija i njenog priznavanja kao [[medicina|grane medicine]] u [[Jugoslavija|Jugoslaviji]] od strane [[Ministarstvo|Ministarstva zdravlja]].
Nakon trogodišljeg školovanja i provedene prakse u letačkim i padobranskim jedinicama [[23. oktobar|23. oktobra]] [[1983]]. specijalizaciju završpava 10 [[ljekar|lekara]] iz [[RV i PVO|Ratnog vazduhoplovstva]] ([[RV i PVO]]), [[Jugoslovenska narodna armija|Jugoslovenske narodne Armije]] ([[Jugoslovenska narodna armija|JNA]]) i dispanzera rada [[Jat ervejz|Jugoslovenskog aerotransporta]] ([[Jat ervejz|JAT]]). Deo lekara ove generacije završilo je pilotsku i padobransku obuku i steklo zvanje [[pilot]]a ili [[padobranstvo|padobranca]], što je još više unapredilo njihov rad u oblasti vazduhoplovne medicine.<ref name="Rudnjanin"/>
<center>
{|{{prettytable}}
| colspan="13" style="text-align:center;"|<div class="NavHead" style="background:skyBlue; text-align:center; font-size:100%;">'''Prva generacija specijalista vazduhoplovne medicine u bivšoj Jugoslaviji i Srbiji
|-
| style="text-align:center;"|
[[Datoteka:The first generation VMI.jpg|mini]]
|align="left"|
* dr Boris Arsov, <small>[[RV i PVO]] [[aerodrom Aleksandar Veliki|a. Skoplje]]</small>
* dr Milorad Dimić, <small>[[RV i PVO]] [[aerodrom Konstantin Veliki|a. Niš]]</small>
* dr Fejsal Borić, <small>[[RV i PVO]] [[Aerodrom Mostar|a. Mostar]]</small>
* † dr Vukašin Gojković, <small>[[Vazduhoplovnomedicinski institut|VMI Zemun]]</small>
* dr Pavle Ostojić, <small>[[Vazduhoplovnomedicinski institut|VMI Zemun]]</small>
* dr Miodrag Janjušević, <small>[[Vazduhoplovnomedicinski institut|VMI Zemun]]</small>
* dr Nikola Bjegović, <small>[[RV i PVO]] [[Aerodrom Bihać|a. Bihać]]</small>
* dr Vladimir Pletikapić, <small>[[RV i PVO]] [[Aerodrom Zagreb|a. Zagreb]]</small>
* dr Zoran Lolić, <small>[[RV i PVO]] [[Vadzuhoplovna vojna akademija|VVA]] [[Aerodrom Zadar|a. Zadar]]</small>
* dr Ljiljana Stijović, <small>Dispanzer [[Jat ervejz|JAT]]-a Beograd</small>
| style="text-align:center;"|
|}
</center>
Nakon raspada Jugoslavije ([[1992]]) deo generacije specijalista vazduhoplovne medicine, napušta svoje dužnosti u JNA i odlazi u [[Republika Makedonija|Makedoniju]], [[Bosna i Hercegovina|Bosnu i Hercegovinu]] i [[Hrvatska|Hravatsku]], a sledeći [[ljekar|lekari]] nastavljaju svoj rad u [[Srbija|Srbiji]]: dr Milorad Dimić, dr Nikola Bjegović, dr Vukašin Gojković, dr Miodrag Janjušnjević, dr Pavle Ostojić i dr Ljiljana Stijović.

Zahvaljujući entuzijazmu ove generacije specijalista u [[Srbija|Srbiji]] je formirana i prva Sekcija za vazduhoplovnu medicinu [[Srpsko lekarsko društvo|Srpskog lekarskog društva]].

== Vazduhoplovna fiziologija ==

Vazduhoplovna [[fiziologija]] je deo vazduhoplovne medicine koja se bavi;<ref>{{cite book
 | last = DeHart, 
 | first = R. L.,
 | authorlink = 
 | coauthors =
 | title = Fundamentals of aerospace medicine,
 | year = 1985
 | publisher = Philadelphia: Lea & Febiger,
 | location = Philadelphia
 | id = 
 | pages = 
 }}</ref>

* Proučavanjem fiziološki promena u organizmu [[pilot|letača]] i [[kosmonaut]]a izloženih brojnim stresogenim uticajima u toku letenja, kao što su;
** visina (barometarska depresija), 
** [[brzina]] i [[Ubrzanje (vazduhoplovna fiziologija)|ubrzanje]], gravitacija, 
** [[džetleg|cirkadijalna disritmija]],
** niske temperature mikrotalsnog i kosmičkog zračenja, buke i vibracija.
* Proučavanjem uticaja barometarske depresije i ubrzanja na funkciju čula (orijentacija u prostoru), psihička i fizička naprezanja i njihovog uticaja na pojedine organske sisteme i 
* [[Obrazovanje|Edukacijom]] iz avio fiziologije, vazduhoplovnih lekara, [[pilot|letača]], astronauta i ostalog letačakog osoblja,
* Fiziološkom trenažom pilota i astronauta, na zemlji i u vazduhu.
=== [[Apsolutna visina|Visina]] ===
===== Dejstvo niskog pritiska kiseonika =====
[[Atmosferski pritisak]] je direktna posledica težine [[vazduh]]a. To znači da se pritisak vazduha razlikuje sa mestom i vremenom jer se količina (i težina) vazduha iznad [[Zemlja|Zemlje]] isto tako razlikuju. [[Atmosferski pritisak]] se smanjuje za oko 50% na visini od oko 5.000. m (jer se i oko 50% ukupne mase atmosfere nalazi unutar najnižih 5.000 m). Prosečni [[atmosferski pritisak]] izmeren; na nivou [[mora]] iznosi oko 101,3 kPa, na 9.000. m. 30,1 kPa, a na 15.000. m 11,6 kPa.
Uporedno sa promenom [[atmosferski pritisak|atmosferskog pritiska]] menja se i parcijalni pritisak [[kiseonik]]a: koji na nivou [[mora]] iznosi 21,2 kPa, 6,3 kPa na 9.000. m i 2,4 kPa na 15.000. m.

{| border="1" cellpadding="5" cellspacing="0" style="margin:auto;"
|+'''Uticaj akutnog izlaganja niskom atmosferskom pritisku vazduha na koncentraciju gasova u alveolama i zasićenje arteriske krvi kiseonikom '''.<ref name="William"/>
|!  style="background:#ffdead; text-align:center;"| '''Visina(m)'''
|!  style="background:#ffdead; text-align:center;"| '''Atmosferski pritisak (kPa)'''
|!  style="background:#ffdead; text-align:center;"| '''pO2 u vazduhu(kPa)'''
|!  style="background:#ffdead; text-align:center;"| '''pCO2 u alveolama (kPa)'''
|!  style="background:#ffdead; text-align:center;"| '''rO2 u alveolama(kPa)'''
|!  style="background:#ffdead; text-align:center;"| '''Arterijsko zasićenje krvi kiseonikom'''
|- style="text-align:center;" 
|  style="width:100pt;"| na nivou mora 
|  style="width:100pt;"| 101,3
|  style="width:100pt;"| 21,2
|  style="width:100pt;"| 5,3
|  style="width:100pt;"| 13,9
|  style="width:100pt;"| 0,97
|- style="text-align:center;" 
|| 3.000 
|| 69,7
|| 14,7
|| 4,8
|| 8,9
|| 0,90
|- style="text-align:center;" 
|| 6.000 
|| 46,5
|| 9,7
|| 3,2
|| 5,3
|| 0,73
|- style="text-align:center;" 
|| 9.000 
|| 30,1
|| 6,3
|| 3,2
|| 2,8
|| 0,30
|- style="text-align:center;" 
|| 12.000
|| 18,8
|| 3,9
|| 3,2
|| 1,6
|| 0,15
|- style="text-align:center;" 
|| 15.000
|| 11,6
|| 2,4
|| 3,2
|| 0,3
|| 0,02
|}

Organizam [[čovek]]a [[fiziologija|fiziološki]] je kroz [[Evolucija (biologija)|evoluciju]], prilagođen da bude uspešan do ~3.000 [[metar]]a iznad nivoa [[mora]] ([[fiziologija disanja čoveka|zona fiziološke efikasnosti]]). Izvan te zone, kompenzacioni mehanizmi organizma se neće moći suprotstaviti stresogenim uticajima visine.

Iako je procenat [[kiseonik]]a u atmosferi [[Bojl-Mariotov zakon|konstantan]] i iznosi oko 21% (79% atmosfere sastoji se od [[azot]]a i malih količina drugih [[gas]]ova), pad barometarskog pritiska utiče na smanjenje apsolutnog broja molekula svih gasova prisutnih u svakom volumenu [[vazduh]]a, što proporcionalno smanjuje parcijalni pritisak [[kiseonik]]a [http://www.altitude.org/calculators/oxygencalculator/oxygencalculator.htm] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100131200552/http://www.altitude.org/calculators/oxygencalculator/oxygencalculator.htm |date=2010-01-31 }}.
{| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" style="float:right;"
|+'''Brzina nastanka hipoksije sa visinom'''
!width="50"|Visina u metrima
!width="70"|Zadesna hipoksija 
!width="70"|Eksplocivna dekompresija
|- style="text-align:center;"  
|| 6.706 
|| 10 min 
|| 5 min 
|- style="text-align:center;"  
|| 7.620 
|| 3 min 
|| 2 min 
|- style="text-align:center;"  
||10.644 
|| 75 sek 
|| 30 sek 
|- style="text-align:center;"  
|| 12190 
|| 30 sek
|| 23 sek 
|- style="text-align:center;"  
|| 16.760 
|| 15 sek 
|| 15 sek 
|}

Po ovom principu očekuje se i da pada parcijalnog pritiska [[kiseonik]]a u [[Plućna alveola|alveolarnom]] [[vazduh]], što se i događa na manjim visinama zbog povećane ventilacije [[pluća]]. Međutim na većim visinama [[vodena para]] i [[ugljen-dioksid]] se konstantno odstranjuju iz [[krv]]i preko izdahnutog vazduha, dovodeći do još većeg razređenja kiseonika u plućima (tako da na 9.000 m visine parcijalni pritisak [[kiseonik]]a iznosi 6,3 kPa u atmosferi a 2,8 kPa u alveolama), što u odnosu na 13,9 kPa koliki je pritisak u [[alveoa]]lama na nivou [[mora]] predstavlja drastično smanjenje, i dovodi do [[Hipoksija|hipoksije]] sa svim pratećim posledicama koje ona izaziva u organizmu [[pilot]]a. Jedan od najvažnijih učinaka hipoksije je smanjenje mentalnih sposobnosti, koje smanjuju mogućnost rasuđivanja i pamćenja, te otežavaju izvođenje finih motoričnih pokreta. Najčešće te sposobnosti ostaju normalne do 2.500 m visine, a za kraće vreme i do 4.500 m. Međutim ako je pilot izložen hipoksiji duže vreme, njegove reakcije njegove mentalne sposobnosti merene vremenom reakcije ili drugim psihološkim testovima mogu se smanjiti na 80% na 3.300 m visine, a kod dužeg boravka na 4.500 m i na 50% normalne vrednosti. U stanju teške hipoksije nastaje depresija disajnog centra, koja sve više usporava disanje i dovodi do njegovog konačnog prestanka, što rezultira udesom vazduhoplova.<ref>{{cite book
 | last = Arthur c.
 | first = Guyton
 | authorlink = 
 | coauthors =
 | title = Medicinska fiziologija
 | year = 1990
 | publisher = Medicinska knjiga
 | location = Beograd-Zagreb
 | isbn = 0-7216-1260-1
 | pages = 1520
 }}</ref>

Zato vojni piloti prolaze kroz čitav niz vežbi u [[Barokomora|hipobaričnim barokomora]] [http://www.plasmaben.com/zerog2_files/zero8.jpg] na visokoj [[apsolutna visina|nadmorskoj visini]] (na niskom [[Brometarski pritisak|barometarskom]] pritisaku) u kojima se simuliraju rane faze [[Hipoksija|hipoksije]](nedostatak kiseonika u telu). Testovi pilotu pružaju dokaze o brzom pogoršanju motornih veština, pravilnog razmišljanja i drugih sposobnosti tokom leta na visini preko 4.000 metara iznad nivoa mora, bez korišćenja dodatnog [[kiseonik]]a, i time mu daju dokaz o značaju pravilne i stalne upotrebe zaštitne letačke opreme i kiseoničkih uređaja u avionu.<ref>{{cite book
 | last = Martin B.
 | first = Hocking,
 | authorlink = 
 | coauthors =Diana Hocking
 | title = Air quality in airplane cabins and similar enclosed spaces
 | year = 2005
 | publisher = Springer Berlin Heidelberg
 | location = New York 
 | isbn = 9783540314912
 | pages = 410
 }}</ref>
<center>
<gallery caption="Zaštitna letačka i astronautska oprema za boravak na visini" widths="250px" heights="220px" perrow="3">
Datoteka:Soviet moon suit side.jpg|Zaštitno odelo (skafander), astronauta 
</gallery>
</center>

===== Dekompresiona bolest =====
{{Glavni članak|Dekompresiona bolest}}
Jedan od mogućih poremećaja zbog promene [[nadmorska visina|nadmorske visine]] je [[Dekompresiona bolest|dekompresivna bolest]], kojoj može biti izložen [[pilot]] na velikim visinama, u toku dekompresije kabine ili kod neadekvatno presurizovane (hermetične) kabine [[avion]]a.<ref name="William">{{cite book
 | last = William
 | first = F.Ganong,
 | authorlink = 
 | coauthors =  
 | title = Pregled medicinske fiziologije
 | year = 1993
 | publisher = Beograd Savremena administracija  
 | id = 
 | pages = 
 }}</ref><ref>{{cite book
 | last = Bason
 | first = R
 | authorlink = 
 | coauthors = Yacavone D.W 
 | title = Loss of cabin pressurization in U.S. Naval aircraft: 1969-90
 | year = 1992
 | publisher = Aviat Space Environ Med 63 (5): 
 | pmid = 1599378
 | pages = 341–5.
 }}</ref>

[[Dekompresiona bolest]] ([[Dekompresiona bolest|DB]]) ili aeroembolizam ili disbarizam je oboljenje koje nastaje, u avijaciji i astronautici, posle nagle dekompresije (promene pritiska gasova).<ref>{{Cite web
 |url          = http://www.scuba-doc.com/dcsprbs.html
 |title        = Decompression Sickness. Definition and Early Management
 |accessdate   = 15. mart 2010
 |author       = Ernest S Campbell,
 |language     = en
 |archive-date = 2010-01-29
 |archive-url  = https://web.archive.org/web/20100129115052/http://www.scuba-doc.com/dcsprbs.html
}}</ref> 
Osnovni uzročnik bolesti su gasni mehurići [[azot]]a koji iz rastvorljivog stanja u krvi i tkivima prelaze u gasne mehuriće i pri tome se nagomilavaju u telesnim tečnostima i tkivima.<ref>{{cite book
 | last = Bornmann,
 | first = R.C.,
 | authorlink =
 | coauthors =
 | title = Limitations in the treatment of diving and aviation bends by increased ambient pressure.
 | year = 1968
 | publisher = Aerospace Medicine.,39,
 | location =
 | id = 
 | pages = 1070-1076.
 }}</ref>

Dekompresiona bolest se može javiti kao rezultat dekompresije od velikih dubina [[mora]] do visina [[svemir]]a. U zavisnosti od toga gde je došlo do nakupljanja mehurića u organizmu, zavisi i u kojim [[tkivo (biologija)|tkivima]] i organima će doći do poremećaja. Ti poremećaji mogu preći u bolest ukoliko se ne preduzmu adekvatne mere. Postoje dokazi da neotkriveni, zanemareni ili asimptomatski dekompresioni poremećaji mogu dovesti i do nepovratnog organskog i funkcionalnog oštećenja organizma.<ref name="Oriani">{{cite book
 | last = Oriani G
 | first = 
 | authorlink = 
 | coauthors = Marroni A, Wattel E,
 | title = Handbook on hyperbaric medicine
 | year = 1995
 | publisher = Berlin: Springer Verlag;
 | id = 
 | pages = 820
 }}</ref>

U vazduhoplovstvu u toku letenja na velikim visinama, [[gas]]ovi se udišu pod povišenim [[pritisak|pritiskom]], (preko [[kiseonička maska|kiseoničke maske]] ili u presurizovanoj kabini [[avion]]a) što dovodi do njihovog rastvaranja u [[tečnost]]ima organizma. Sa povećanjem pritiska udahnutog [[vazuduh]]a nastaje njegovo lagano rastvaranje u [[tečnost]]ima [[tkivo (biologija)|tkiva]] sve do određene količine koja predstavlja maksimalno zasićenje tečnosti za taj pritisak. Kada se pritiska u udahnutom vazduhu smanji, dolazi do izdvajanja gasa iz tečnosti tkiva, kako bi se ponovo postigao pritisak okoline (na dostignutoj visini). Ukoliko se pritisak smanjuje postepeno, gas se izdvaja bez ikakvih problema. Međutim, ukoliko se promena pritiska vrši ubrzano, (kao što je to slučaj kod rashermetizacije kabine aviona, [[molekul]]i [[gas]]a se grupišu u gasne mehuriće.

Na pojavu mehurića gasa u [[zglobovi]]ma i [[Mišićno tkivo|mišićima]] utiču dva činioca; pritisak i [[temperatura]] (kako je temperatura organizma skoro konstantna, njen uticaj na apsorpciju gasova je zanemarljiv).
Rastvaranje gasova u organizmu nema uticaja na [[disanje]] pri normalnom [[atmosferski pritisak|atmfosferskom pritisku]], ali je veoma bitno za [[pilot]]e, koji udišu gasove pod povišenim pritiskom. Ovo se posebno odnosi na period nagle dekompresije kabine aviona na velikim visinama. Tada je pritisak u [[pluća|plućima]] manji nego što je bio pre uspona i manji od pritiska u hermetizovanoj kabini aviona. Rastvoreni gasovi teže da se izdvoje iz [[tkivo (biologija)|tkiva]] (u čemu [[azot]] prednjači), a ako ne mogu, da se izdvoje dovoljno brzo oni formiraju mehuriće, što može dovesti do pojave [[dekompresiona bolest|dekompresione bolesti]]. Ako su propusti u dekompresiji veći, bolest se javlja brže i po pravilu [[znaci bolesti]] su teži, a ako se simptomi javljaju kasnije obično se radi o lakšem obliku [[dekompresiona bolest|dekompresione bolesti]].

[[dekompresiona bolest|Eksplozivna dekompresija]] kabine putničog ili borbenog [[avion]]a i pojava [[dekompresiona bolest|dekompresione bolesti]] u [[vazduhoplovstvo|vazduhoplovstvu]] vazana je za sledeće situacije:
* U toku uspona iznad 8.000 m bez zaštitne opreme.
* Otkaz motora (pogonske grupe), što ima za posledicu gubitak pritiska u kabini vazduhoplova.
* Nagli gubitak pritiska u kabini izazvan mehaničkim oštećenjem (kvar na avionu, ratna dejstva, diverzija, meteoriti)
* Prinudno napuštanje vazduhoplova na velikim visinama (ratna dejstva, kvar aviona)
* U toku fiziološke trenaže pilota i astronauta u [[barokomora|hipobaričnim komorama]].
<center>
<gallery caption="Uzrok, simptomi i oprema za lečenje dekompresione bolesti" widths="250px" heights="220px" perrow="3">
Datoteka:US Navy ejection seat test with JD-1 1951.jpg|[[dekompresiona bolest|Eksplozivna dekompresija]] kabine [[avion]]a, na velikim visinama jedan je od glavnih uzroka [[dekompresiona bolest|DB]] u [[vazduhoplovstvo|vazduhoplovstvu]]
Datoteka:Nasa decompression chamber.jpg|[[Barokomora|Dekompresiona komora]] služi za lečenje [[dekompresiona bolest|DB]]
</gallery>
</center>

===== Barotrauma =====
{{Glavni članak|Barotrauma}}

[[Barotrauma]] je povreda šupljih organa i tkiva, uzrokovana razlikom pritiska između gasom ispunjenih prostora u telu i vazdušnog ili vodenog prostora oko tela, u toku uspona ili silaska (promene visine)
Organi ili tkiva kod kojih nastaju lakše ili teže [[barotrauma|barotraumatske povrede]] u vazduhoplovstvu su:

* [[Barotrauma uva]]
* [[Aerosinusitis|Barotrauma sinusa]]
* [[Kiseoničko uvo]] je sindrom sličan barotraumatskoj upali [[uvo|srednjeg uva]], a nastaje kao posledica udisanja 100% kiseonika pod povišenim pritiskom kod pilota i kosmaonauta
* [[Pneumotoraks|Barotrauma pluća]]
* [[Barodontalgija|Barotrauma zuba]]
* [[Nadutost trbuha]]

[[File:ComplianceBalloon.png|328px|center|thumb|Sa visinom pada [[pritisak]] u atmosferi a raste pritisak u zatvorenoj šupljini (balonu), do njegovog pucanja (levo).<br />• Isto se dešava i sa [[gas]]om zarobnjenim u šupljim organima tela, ukoliko iz njih, u toku promene [[atmosferski pritisak|atmosferskog pritiska]], kroz telesne otvore ne izlazi višak gasa (desno).]]

=== Ubrzanje ===
Vojni piloti i [[kosmonaut|astronauti]] poleću i lete velikim [[brzina]]ma i izvode različite manevre što njihovo [[Telo (čovek)|telo]] izlaže visokim [[Ubrzanje|ubrzanjima]], do desetak puta većeg od zemljinog ([[gravitacija|gravitacionog]]) ubrzanja „g“. Rezultat tako visokih [[ubrzanje|ubrzanja]] su i visoka opterećenja pilotovog organizma i delova letelice.
[[File:Eurocopter Tiger.gif|350px|center|thumb|Pilot je izložen dejstvu inercijalnih sila, usled ubrzanja, koja prate manevrisanje letelice. Orijentacija ubrzanja u koordinatnom sistemu je ilustrovana na crtežu.]]

 
Sa uvođenjem u svakodnevnu upotrebu sve snažanijih i agilnijih [[avion]]a i drugih letelica, problem sa ubrzanjem, postaje sve izraženiji. Posade borbenih aviona u toku brojnih (akrobatskih) manevara aviona i posade [[svemirske letelice|svemirskih letelica]], u toku lansiranja u [[svemir]] i spuštanja na [[zemlja|zemlju]], mogu osetiti sledeće efekte dejstva ubrzanja koji uključuju; povećanje težine glave i ekstremiteta, uleganja mekih tkiva, kompresiju [[kičmena moždina|kičmene moždine]], i uvećanje hidrostatskog gradijenta u kardiovaskularnom sistemu (između gornje i donje polovine tela), koji prate i vizuelni promećaji (crvena ili siva koprena).

Sa sporim početkom ubrzanja, kardiovaskularni refleksi pružaju neku vrstu zaštite, i pojava vizuelnih (očnih) promena (kao naka vrsta upozorenja za pilota), prethodi gubitku [[svest]]i. Međutim brz početak i viši nivoi ubrzanja, mogu biti fatalni i ne mogu se podneti bez upotrebe [[antigravitaciono odelo|zaštitne odeće]], koja se koriste za povećanje tolerancije (otpornosti) organizma na njihovo dejstvo.<ref>[http://ntrs.nasa.gov/archive/nasa/casi.ntrs.nasa.gov/19980223621_1998381731.pdf NASA Technical note D-337, Centrifuge Study of Pilot Tolerance to Acceleration and the Effects of Acceleration on Pilot Performance], by Brent Y. Creer, Captain Harald A. Smedal, USN (MC), and Rodney C. Vtlfngrove</ref>

'''''Pozitivno „g“ ubrzanje'''''

U vertikalnom manevru uspona, uvećava se ubrzanje, u odnosu na „g“, pozitivnog smera. U vazduhoplovnom žargonu se to naziva '''''pozitivno „g“ ubrzanje'''''. Tada centrifugalna sila deluje prema donjem delu tela i dovodi do poremećaja isporuke arterijske krvi u [[mozak]] uz istovremeni porast pritiska u venama stopala i do 5 puta. Zbog elastičnosti [[Krvni sudovi|vena]] dolazi do njihovog širenja i preraspodele veće količine [[krv]]i iz gornjih ka donjim delovima tela. Kako [[srce]] ne može izbaciti krv, koja se u njega ne vraća, nastaje poremećaj (sniženje) zasićenja krvi kiseonikom, koja dospeva do [[Mozak|mozga]], što se direktno odražava na poremećaj njegovih funkcija i mogući gubitak svesti. Pre poremećaja funkcija mozga, preraspodela krvi, kod pilota prvo dovodi do poremećaja perifernog vida (tunelski vid, siva koprena) a pri daljem porastu, ubrzanje dovodi do pojave crne koprene - „{{jez-en|blackouts}}“ ([[Oko|privremeni poremećaj vida]]).
 
Da bi se izbegli ovi poremećaji, prema preporukama vazduhoplovnih lekara, piloti izvode posebne trbušne vežbe i primenjuju [[antigravitaciono odelo|anti „g“ odela]] (što ima za cilj da pritiskom podesivih balona u specijalnim odelima i skupljanjem nogu prema trbuhu) pomogne održavanju krvi u gornjoj polovini tela, kada je organizam izložen pozitivnom „g“ ubrzanju. Piloti se adaptiraju na takve uslove u posebnoj laboratoriji sa centrifugom, u realnim uslovima, izloženi povećavanjima centrifugalnih ubrzanja.{{efn| U [[Socijalistička Federativna Republika Jugoslavija|Jugoslaviji]] je puštena u rad prva dvokraka pilotska centrifuga, za fiziološku trenažu pilota, [[1978]]. godine. Centrifugu je projektovao [[Vazduhoplovnotehnički institut]] a proizveo Vazduhoplovni zavod Moma Stanojlović. Glavni projektant je bio ing Slobodan Zotović, a izradu kompletne dokumentacije i realizaciju proizvodnje je vodio pukovnik ing Ilija Ćorluka.}}

'''''Negativno „g“ ubrzanje'''''

U toku spuštanja (sletanja), ili obrnutog manevra sa gubitkom visine, na telo pilota deluje suprotno opterećenje, kao posledica ubrzanja, na gore, prema gornjim delovima tela (ovo ubrzanje se naziva '''''negativno „g“ ubrzanje'''''), koje povećava pritisak krvi u arterijskoj cirkulaciji vrata, glave i moždanom tkivu. Ovo ubrzanje se lakše podnosi u odnosu na pozitivno, ali trajno možda više oštećuje organizam. Pilot doživljava poremećaj vida poznat kao crvena koprena - „{{jez-en|red out}}“, a zbog povećanog arterijskog pritisaka u mozgu može doći i do moždanog udara. Iako piloti imaju fizičku izdržljivost i opremu za kompenzaciju dejstva negativnog ubrzanja, dugotrajne i visoke vrednosti negativnog „g“ ubrzanja (oko pet do devet puta veće od vrednosti zemljine gravitacije) mogu izazvati fiziološke poremećaje. Iz tog razloga, kretanja aviona kao što su manevri tipa; petlja, valjak, zaokret, penjanje, poniranje itd. pilot podešava kako bi minimizirao izloženost negativnom i pozitivnom „g“ ubrzanju.

'''''Transferzalno „g“ ubrzanje'''''

Ogromne ubrzanja (15 do 25 puta veće od „g“ u trajanju od više sekundi, ljudski organizam može podneti ako su poprečnog pravca u odnosu na njegovo telo. To su takozvana '''''transferzalna „g“ ubrzanja'''''. Kod njih je opterećenje, usled ubrzanja, raspoređeno na veću površinu tela (npr. kada smo u avionu u ležećem položaju ). Kod ovih ubrzanja obično nema posledica, osim mogućeg kolapsa jednog [[pluća|plućnog krila]], što nije smrtonosno. Zato se kod veoma velikih ubrzanja sedište pilota ili astronauta, posebnim tehničkim rešenjima, postavlja u poluležeći ili ležeći položaj. {{efn|Iz tih razloga, povećanja izdržljivosti pilota u uslovima visokih ubrzanja u uslovima manevrisanja borbenih aviona, istraživana je pogodnost koncepcije aviona sa ležećim položajem pilota. Početkom 60-tih godina prošlog veka, jugoslovenski konstruktor aviona [[Dragoljub Bešlin]], je perojektovao [[Avion 451]], koji je proizveden u fabrici aviona Ikarus u [[Zemun]]u. Konačno se ustalilo rešenje, kod četvrte i pete generacije savremenih aviona, sa zavaljenim (poluležećem) sedištem pilota. Ovaj efekat se postiže promenom nagiba sedišta većim od 65 stepeni u odnosu na vertikalnu osu. Na avionu [[F-16 Fajting falkon|F-16 fajting falkon]] nagib sedišta je 30°, a na [[Rafal (avion)|Rafalu]] pod 29 stepeni. Ovaj nagib ne povećava podnošljivost, ali značajno smanjuje opterećenje kardiovaskularnog sistema pri izvođenju napred navedenih manevara. Primenom ove metode mi zapravo '''+<math>\ \ a_x</math>''' opterećenje pretvaramo u +Gx opterećenje koje se lakše a i više podnosi. Ovu metodu primenjuju kosmonauti prilikom poletanja kada je njihovo sedište u ležećem položaju.}}

'''Antigravitaciona zaštitna odela '''

Cilj svih zaštitnih ([[antigravitaciono odelo|antigravitacionaih zaštitnih odela]]), je da spreče silazak [[krv]]i u donju polovinu tela, što ona postižu stvaranjem kontrapritiska na telo i krvne sudove, posebno u predelu trbuha i donjih udova. U posebno konstruisana odela, od specijalnog platna, umeću se u pojasnom predelu i oko butina i potkolenica specijalni gumeni baloni (po istom principu kao i manžetna aparata za merenje krvnog pritiska) koji su kao jedinstveni sistem savitljivim crevima povezani sa regulatorom pritiska i kompresorom u kabini aviona.
[[File:Pricip rada pilotskog odela.2.JPG|220|center|thumb| Princip rada visinskog anti-G odela: Punjenjem vazduha u maloj komori stvara se pritisak u velikoj-koja na šemi predstavlja telo pilota, što sprečava preraspodelu krvi i održava funkciju srca i mozga.]]
 
Prv zaštitna sredstva bila su [[antigravitaciono odelo|antigravitacione zaštitne pantalonekoje]] su imale gumene komore samo oko trbuha i nogu, (kao što su odela tipa CZU-13b i PPK-1), koja se i danas najčešće koriste, dok savremena [[antigravitaciono odelo|antigravitaciona zaštitni odela]], prekrivaju celo telo (osim glave) primenom, gumenih komora oko gornjih ekstremiteta, ramenog pojasa i grudnog koša, i mogu se nadopuniti antigravitacionim prslukom rukavicama i čarapama.

'''Biološki monitoring, savremena zaštita od dejstva ubrzanja'''

Kako sve napred navedene metode ne mogu da obezbede u određenim uslovima apsolutnu zaštitu od dejstva ubrzanja, u svetu se vrše istraživanja, koja zahvaljujući savremenom biološkom monitoringu instaliranom u računaru aviona, mogu da predvide mogući gubitak svesti i automatski aktiviraju „autopilota“, koji preuzima upravljanje avionom i vadi ga iz manevra koji je prouzrokovao veliko '''+<math>\ \ a_z</math>''' opterećenje(pozitivno „g“ ubrzanje).

Nakon što automatika reguliše upravljanje avionom, pilot se oporavlja i vraća mu se svest, i on dalje preuzima upravljanje avionom. Ove metode moraju biti neinvazivne i u praksi se najčešće zasnivaju na praćenju sledećih parametara; tonusa (napetosti) muskulsture, zasićenja hemoglobina kiseonikom u moždanim arterijama, metodom ({{jez-en|Nil-Near Infrared Laser}}), pa sve do promena strukture glasa, pilota.

'''Obuka na humanoj (pilotskoj) centrifugi'''

Činjenica da postoji individualna reakcija organizma svakog pojedinca na dejstvo ubrzanja, vazduhoplovna medicina je uvela i u praktičnom radu primenjuje humanu (pilotsku) centrifuge u selekciji ljudsta. Perimenom centrifuge biraju se samo oni [[pilot]]i i [[kosmonaut]]i koji mogu da podnesu velika i produžena '''+ <math>\ \ a_z</math>''' [[ubrzanje|ubrzanja]], za određene tipove letelica i „svemirskih brodova“. U tu svrhu najčešće kandidati se izlažu selektivnom testu na humanoj (pilotskoj) centrifugi sa prirastom ubrzanja od 0,1 g/sec do '''+5,3<math>\ \ a_z</math>''' Piloti [[NATO]] jedinica izlažu se opterećenju do '''+7 <math>\ \ a_z</math>''' trajanju od 15 sec, sa [[antigravitaciono odelo|anti-"g" odelom]] i uz „primenu voljnog manevra napinjanja“. Svim kandidatima koji ispolje negativnu reakciju u toku ovih testova zabranjuje se letenja na letjelicama visokih "g" opterećenja.<ref>{{cite book
 | last =David R.
 | first = Hunter
 | authorlink = 
 | coauthors = Eugene F. B.
 | title = Handbook of Pilot Selection
 | year = 1995
 | publisher = Avebury Aviation 
 | location = 
 | isbn = 0-291-39820-0
 | pages = 213
 }}</ref>

Metode fiziološke trenaže pilota na opterećenja ubrzanjem, nameću obaveznu primenu humane (pilotske) centrifuge u obuci [[pilot]]a i [[kosmonaut]]a, sa osnovnim ciljem;
* da se kod letačkog osoblja unapredi veština primene različitih manevara, kojima se povećava podnošljivost na '''+<math>\ \ a_z</math>''' opterećenja, 
* bolje razumevanje [[fiziologija čoveka|fizioloških mehanizama]] '''- <math>\ \ a_z</math>''' stresa,<ref>{{cite book
 | last =Sloan 
 | first = S.J.
 | authorlink = 
 | coauthors = Cooper C.L.
 | title = Pilots Under Stress 
 | year = 1987
 | publisher = Routledge & Kegan Paul Books
 | location = 
 | isbn = 0-7102-0479-5
 | pages = 230
 }}</ref> ({{jez-en|G-LOC}a), gubitka svesti u toku ubrzanja zbog neadekvatne cerebralne perfuzije i 
* poveća samopouzdanja za mogućnost podnošenja velikih produženih opterećenja izazvanih promenama ubrzanja (usporenja).<ref>{{cite book
 | last = 
 | first = 
 | authorlink = 
 | coauthors = 
 | title = Aerospace Physiology Training Program,
 | year = 20 Feb 2001
 | publisher = Air Force Instruction 11-403
 | id = 
 | pages = pg 22-23
 }}</ref>

[[Datoteka:20G centrifuge.jpg|centar|550p|mini|20 "g" centrifuga u naučnoistraživačkom centru [[NASA]], u kojoj se vrše naučna istraživanja i fiziološka trenaža astronauta na dejstvo ubrzanja, i koja može da simulira i do 20 puta veću silu gravitacije, od normalne koju mi osećamo na Zemlji.]]

==== Prinudno napuštanje vazduhoplova izbacivim sedištem ====
[[Datoteka:Salon du Bourget 20090619 257.jpg|mini|desno|200p|Izbacivo sedište (Bourget 2009)]]
{{Glavni članak|Izbacivo sedište}}
Kada je avion primenjen kao borbeno sredstvo, tadašnji piloti-lovci, smatrali su da je napuštanje aviona, ako je bio „oboren“, akt kukavičluka, pa ne gledaju sa simpatijom na [[padobran]] i druga sredstva za spasavanje. Tek u [[Drugi svetski rat|Drugom svetskom ratu]] piloti ovo razmišljanje zamenjuju upotrebom padobrana.

Prvi avioni, nisu leteli ni visoko ni brzo tako da je pilot, kroz otvor na kabini, mogao bez ikakvih uređaja jednostavnim iskakanjem da napusti avion u slučaju otkaza ili havarije. Sve veća tehnološka poboljšanja [[vazduhoplov]]a, veće [[brzina|brzine]] i visine, kao i konstrukcija hermetizovanih kabina, evakuaciju iskakanjem na klasičan način učinila su sve težom, a kasnije i nemogućom.

Prvi pilot koji se spasio izbacivim sedištem bio je probni pilot je {{jez-nem|Helmut Schenk}}, probni pilot nemačkog [[He-280]], [[13. januar]]a [[1942]]., pošto je izgubio kontrolu nad svojim avionom u uslovima zaleđivanja. [[Nemačka]] je sve do kraja [[rat]]a bila prva i jedina zemlja koja je serijski ugrađivala izbacivo sedište u svoje avione.<ref>{{cite book
 | last = Dennis R
 | first = Jenkins
 | authorlink = 
 | coauthors = Davis, Jeffrey R
 | title = Space Shuttle - The History of Developing the National Space Transportation System,
 | year = 1999
 | publisher = Dennis R. Jenkins Publishing
 | isbn = 0-9633974-4-3
 | pages = 272
 }}</ref>
Posle [[Drugi svetski rat|Drugog svetskog rata]] počinje masovno uvođenje izbacivog sedišta u savremene avione.

Napuštanje vazduhoplova izbacivanjem, (izbacivim sedištem) je sistem spasavanja koji se koristi uglavnom u vojnim [[avion]]ima (mada postoje i neki [[helikopter]]i sa ovim sedištem) uz pomoć pirotehničkog punjenja, neke vrste raketnog motora, koji pokreće sedište. Nakon što se sedište odvoji od aviona i dostigne određenu visinu, pilot se odvaja od njega i spušta se na zemlju uz pomoć padobrana.

Pojava ovih sedišta nametnula je čitav niz problema ne samo konstruktorima aviona i sedišta, već i lekarima vazduhoplovne medicine, koji su kroz brojna istraživanja, morali da reše čitav niz problema. Ekstremno [[ubrzanje]], niska [[tempperatura]], udar vetra, povrede kičmenog stupa i drugih delova tela, spašavanje i preživljavanje, nakon doskoka, na moru ili u nenaseljenom području, medicinsko zbrinjavanje itd, samo su neki od problema koje je rešila ili i dalje rešava ova grana medicine vezano za upotrebu izbacivog sedišta.[http://www.youtube.com/watch?v=YL1FblthxQ0]
<center> 
<gallery caption="Ispitivanje izbacivog sedišta sa lutkom, za avion [[F/A-18 hornet|F/A-18 Hornet]], u centru [[NASA]]" widths="120px" heights="150px" perrow="5">
Datoteka:Eject1.jpg|Startna pozicija 
Datoteka:Eject2.jpg|Lansiranje
Datoteka:Eject3.jpg|Gornja tačka lansiranja
Datoteka:Eject4.jpg|Otvaranja padobrana i odvajanje od sedišta
Datoteka:Eject5.jpg|Spuštanje padobranom
</gallery>
</center>

=== Nulta gravitacija ===
{{Glavni članak|Nulta gravitacija}}
{| class="toccolours" style="float:right; margin-left: 1em; margin-right: 2em; font-size: 85%; background:#c6dbf7; color:black; width:30em; max-width: 40%;" cellspacing="5"
| style="text-align: left;" | 
:„U bestežinskom stanju
:Sve je nekako drugačije
:Skoro naopako.
:Ono se zato teško podnosi
:Ili gotovo nikako
:Tako, na Zemlji
:Od dužeg stajanja
:Otiču noge
:A u bestežinskom stanju 
:Promene su obrnute, uboge,
:otiče lice, podbulo zacrvenelo,
:Kao u bekrije, pijanice
:I uz druge muke mnoge
:Mlitave mišići
:I slabe noge.“
|-
| style="text-align:left;" |''Iz knjige '''dr Jovana Davidovića''' aviofiziologa''<ref>Jovan M Davidović, ''Kako je čovek poleteo'',  Izdavač Autor, Beograd, 2008</ref>  
|}
  
U toku vazdušnih letova postoje mnogi problemi sa promenom [[Gravitacija|gravitacije]], kao što je [[nulta gravitacija]] [http://en.wikipedia.org/wiki/File:Zero_Gravity_Corporation_2.jpg] u letačkom prostoru. Izlaganje ovom okruženju s vremenom može izazvati poremećaje sistema ravnoteže, metabolizam vode, povraćanje, gubitak mišićne snage, a po povratku na zemlju, i probleme sa stajanjem i hodom! <ref name="ref10"/>

Nulta gravitacija utiče na 75% pilota znacima koji su u rasponu od gubitka [[apetit]]a preko mučnine i povraćanja pa sve do gubitka misaonog toka i gubitka osećaja dodira. Nepromišljenost, [[vrtoglavica]], a ponekad i jak [[umor]] javlja se u oko 20% posada vazduhoplova.
{{izdvojeni citat| '''Tumačenje slike: redosled promena u organizmu astronauta izazvan uticajem nulte gravitacije;'''<ref name="ref10">{{Cite web
| url         = http://iss.jaxa.jp/med/index_e.html
| title       = Space medicine, 2.1. Effects on cardiovascular system
| accessdate  = 21. mart 2010
| author      = Japanska agencija za svemirska istraživanja
| language    = en
}}</ref>
<small> 
*''Preraspodele krvi u telu,'' iz nižih delova tela u predeo glave ispoljava se nakupljanjem tečnosti u gornjoj polovini tela i pojavom zapušenja nosa, glavoboljom, i otokom lica.
*''Gubitak vode iz tela,'' (može biti značajan), izavan je aktiviranjem zaštitnih mehanizma u organizmu koji se odupiru hipervolemiji.
*''Prilagođavanje mikrogravitaciji'', nakon nekoliko dana boravka u svemiru zbog gubitka dela tečnosti i adaptacije kardiovaskularnog sistema na uticaj mikrogravitacije.
* ''Ortostatki poremećaji na zemlji'', nastaju nakon povratka na zemlju, zbog pomeranja (vraćanja) tečnosti u donji deo tela, što izaziva razvoj ortostatske hipotenzije i sinkope (pad krvnog pritiska i nesvesticu)</small> }}
Promene koje se javljaju tokom izlaganja nultom „g“ okruženju u toku letenja mogu se umanjiti/otkloniti sprečavanjem nepravilnosti u preraspodele kretanja krvi i radu srca: što se postiže primenom [[antigravitaciono odelo|ani „g“ odela]], specijalnim fizičkim vežbama (uz upotrebu specijalnih sprava-<small>vidi sliku</small>), fiziološkom trenažom (na zemlji), ispijanjem slanih rastvora (neposredno pre povratka na zemlju) i [[lek]]ovima.

Promena koje su se dogodile nakon izlaganja nultom „g“ okruženju, po povratku na [[zemlja|zemlju]] mogu se lečiti usporenim postupnim porastom aktivnosti, usporenim pokretima glave, a prema potrebi većim unosom tečnosti i [[lek]]ovima.<ref name="ref10"/>
<center>
<gallery caption="Nulta gravitacija“ widths="160px" heights="180px" perrow="4">
Datoteka:Foale ZeroG.jpg |U uslovima nulte gravitacije astronaut Majkl C. F. (desno), komandant ekspedicije 8 na (ISS) stanici, izvodi vežbe na specijalnoj opremi pod nazivom ({{jez-en| Resistive Exercise Device}}).
Datoteka:Space Fire.jpg|Plamen sveće na zemlji (levo) i u uslovima snižene gravitacije
Datoteka:Zero Gravity.jpg|Obuka astronauta u avionu laboratoriji za simulaciju nulte gravitacije
Datoteka:Parabola leta kod nulte gravitacije.jpg|Prikaz leta aviona laboratorije za simulaciju nulte gravitacije.<br /> U gornjoj tački, parabole leta, nastaje nulta gravitacija, u trajanju od oko 20 sekundi.
</gallery>
</center>

=== Prostorna dezorijentacija i iluzije u toku letenja ===
[[Datoteka:Six flight instruments.JPG|mini|desno|200p|Šest najznačajnijih instrumenata za navigaciju u [[vazduhoplov]]u, čijom se pravilnom upotrebom sprečava pojava [[Iluzije u toku letenja|prostorne dezorijentacija i iluzija]]]]
{{Glavni članak|Iluzije u toku letenja }}
Ljudska čula su kroz evuluciju prilagođena za funkcionisanje na zemlji. [[Navigacija|Navigacijom]] u toku letanja, (zbog naglih promena ubrzanja, položaja letjelice, letenje kroz [[oblak]]e, [[noć]]u itd.), naša [[čulni organi|čula]] često primaju pogrešne [[podražaj]]e koji uvek ne odražavaju realno kretanje i položaj [[vazduhoplov]]a, što izaziva dezorijentaciju i senzorne [[Iluzija|iluzije]]. Te [[iluzije]] mogu biti veoma opasne za [[pilot]]a. Zbog pogrešne interpetacije realne stvarnosti, pilot donosi pogrešne odluke u upravljanju vazduhoplovom, što može završiti [[udes vazduhoplova|udesom (katastrofom)]].

Uslovi za pojavu iluzija nastaju onog momenta kada se javi nepodudaranje između onoga što pokazuju instrumenti sa predstavama pilota o onome što on očekuje da se dešava u njegovom okruženju. Čvrste uslovne veze, pri dobro razvijenoj navici čitanja instrumenata, retko će u periodu odvlačenja pažnje od instrumenata u potpunosti da se naruše, dok će promene u položaju [[avion]]a u tim periodima, koje se odražavaju preko [[uvo|vestibularnih]] i [[kožni sistem|kinestetičkih analizatora]], biti signal za usmeravanje pažnje na [[avio horizont]] (centralni instrument za navigaciju u toku letenja).

Ne treba mešati pojam „iluzije u toku leta“ i „gubitak orijentacije“. Gubitak orijentacije pri iluziji ne mora biti prouzrokovan narušavanjem percepcije već nekritičnim mišljenjem. Iluzija ponekad čak i oštro izražena može i da ne dovede do gubitka orijentacije, ako se pilot prema njoj odnosi kritički.
Nesigurnost letača u sopstvene mogućnosti i nekritično mišljenje ili sumnja u ispravnost instrumenata samo su dopunski [[pssihologija|psihološki faktori]] u nastanku iluzija.

== Vazdušni transport bolesnika ==
{{Glavni članak| Vazdušni transport bolesnika}}

Mnogobrojni životi ljudi u [[Zemlja|svetu]] su sačuvani, zahvaljujući brzom vazdušnom transportu (evakuaciji) povređenih i obolelih (p/o), primenom raznih tipova [[vazduhoplov]]a, specijalno opremljenim modernim medicinskim sistemima.<ref>{{cite book
 | last = Johnson,
 | first = A. A
 | authorlink = 
 | coauthors = 
 | title = Treatise on aeromedical evacuation
 | edition =
 | year = 1977
 | publisher = Aviation, Space, and Environmental Medicine, 48
 | location =  
 | language =en
 | id =
 | pages = 550-554
 }}</ref> Zadnja iskustva u primeni vazdušne evakuacije brojnih povređenih i obolelih, žrtava [[rat]]a to najbolje ilustruju;
* U [[Irak]]u, je vazdušni transport povećao stopu preživljavanja do 97%, što je najviši nivo u istoriji evakuacije p/o.
* U [[rat]]u na prostoru bivše [[Jugoslavija|Jugoslavije]] u toku [[1991]]. i [[1992]]. od ukupnog broja evakuisanih p/o, iz ratom zahvaćenih republika u Jugoslaviju, vazdušnim putem je prevezeno 78,3% p/o. Koliki je bio značaj te evakuacije najbolje ilustruju podaci da je vreme transporta bio kraći za 3,5 do 5,6 puta, što je bilo od izuzetnog značaja za brzo ukazivanje medicinske pomoći, kraći oporavak p/o, i značajno smanjenje [[morbiditet|smrtnosti]] koja je bila 1% (četiri puta manja od [[morbiditet|smrtnosti]] u toku kopnenog transporta (4,3%)).<ref>{{cite book
 | last = Dimić
 | first = Milorad
 | authorlink = 
 | coauthors = Fabijan S. Dimić K.
 | title = Primena vazduhoplova vojske Jugoslavije u vazdušnom transportu bolesnika
 | edition =
 | year = 2000
 | publisher = XIV kongres lekara Srbije i Kongres lekara otađžbine i dijaspore
 | location = Beograd 
 | language = sr
 | id =
 | pages = 194
 }}</ref>

Za vazdušnu evakuaciju [[bolesnik]]a mogu se praktično upotrebiti svi tipovi transportnih vazduhoplova (civilni i vojni [[avion]]i i [[helikopter]]i), koji se namenski proizvode za medicinske potrebe, ili se brzom adaptacijom mogu pripremiti za ovu vrstu prevoženja.

Pored [[vazduhoplov]]a za evakuaciju p/o postoje i specijalizovani vazduhoplovi - ambulante, koji mogu biti opremljeni ; [[hirurška sala|hirurškim salama]], [[barokomora|hiperbaričnim komorama]], [[Rendgen (dijagnostika)|rendgen]] opremom itd).

Svi [[ljekar|lekari]] [[Zemlja|Sveta]] bi trebalo da poznaju osnovne principe vazdušnog prevoženja (evakuacije p/o) u slučaju prirodnih katastrofa koje nameću potrebu za masovnom evakuacijom iz ugroženih područja, kao što se desilo posle [[kina|kineskog]] zemljotresa u [[2008]]. i [[uragan Katrina|uragana Katrina]] u [[Nju Orleans]]u [[2005]]. Tu leži značaj i uloga vazduhoplovne medicine da normativno reguliše, organizuje i obuči što veći broj ljudi i opremi što veći broj vazduhoplova za primenu ove vrste transporta bolesnih i povređenih.<ref>{{cite book
 | last = AMA Commission on Emergency Medical Services
 | first =  
 | authorlink = 
 | coauthors = 
 | title = Medical aspects of transportation aboard commercial aircraft.
 | edition =
 | year = 1982,  
 | publisher = Journal of the American Medical Association, 247
 | location =  
 | language =en
 | id =
 | pages = 1007-1011
 }}</ref>
<center>
<gallery caption="Oprema i vazduhoplovi za transport bolesnika" widths="220px" heights="180px" perrow="3">
Datoteka:Zepper-BK 117-C2-(EC145)-SchweizerischeRettungsflugwacht.jpg|Sanitetski [[helikopter]]
Datoteka:RTH Innenansicht-links.jpg|Unutrašnjost sanitetskog [[helikopter]]a
Datoteka:King Air 200 air ambulance.JPG|Unutrašnjost sanitetskog [[avion]]a
</gallery>
</center>

== Povezano ==
* [[Hiperbarična medicina]]
* [[Dekompresiona bolest]]
* [[Barotrauma]]
* [[Udes vazduhoplova]]
* [[Kiseonička maska]]
* [http://www.emedicine.com/emerg/topic790.htm Vazduhoplovna medicina na eMmedicine]
* [[Vazduhoplovnomedicinski institut]]

== Napomene ==
{{notelist}}

== Izvori ==
{{reflist|2}}

== Preporučeni izvori ==
* {{cite book
 | title = Aviation, Space, and Environmental Medicine
 | id = ISSN 0095-6562
 | quote = A peer reviewed monthly publication that was first published in 1975 and is indexed in PubMed.
 }}
* {{cite book
 | title = Aerospace medicine
 | id = ISSN 0001-9402
 | quote = The preceding journal to Aviation, Space, and Environmental Medicine was published from 1959 to 1974.
 }}
* {{cite book
 | title = The Journal of aviation medicine
 | id = ISSN 0095-991X
 | quote = The preceding journal to Aerospace medicine was published from 1930 to 1959.
 }}
* {{cite book
 | last = Rudnjanin
 | first = Slobodan 
 | authorlink = 
 | coauthors =Debijađi R.
 | title = Vazduhoplovna medicina u Jugoslaviji posle drugog svetkog rata
 | year = 2003
 | publisher = Vojnosanitetski pregled
 | location = Beograd
 | id = [[UDC 6 13.693(497. 1)(091)]]
 | pages = 60(4) (501-503)
 }}

== Vanjske veze ==
* {{en}} [http://www.asma.org/#&panel1-4 Asocijacija za vazduhoplovnu i kosmičku medicinu, AsMA]
* {{en}} [http://www.aviationmedintl.com/ Međunarodno udruženje za vazduhoplovnu medicinu (AMI)]
* {{en}} [http://www.tc.gc.ca/eng/civilaviation/opssvs/cam-menu.htm Asocijacija za vazduhoplovnu medicinu Kanadskog civilnog vazduhoplovstva]
* {{en}} [http://www.altitude.org/calculators/airpressure.htm Kalkulator za izračunavanje barometarskog pritiska] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090227092410/http://altitude.org/calculators/airpressure.htm |date=2009-02-27 }}
* {{en}} [http://iss.jaxa.jp/en/index.html Japanska agencija za vazduhoplovnokosmička istraživanja (JAXA)]
* {{en}} [http://www.nasa.gov/ Američke agencije za svemirska istraživanja (NASA)]

[[Kategorija:Medicinske specijalnosti]]
[[Kategorija:Avijacijska medicina]]
[[Kategorija:Avijacija]]